Haarscherp silhouet van de kleinste rotsplaneet

Op 9 mei begon om 13.12 uur de Mercuriusovergang aan een strakblauwe hemel boven de stad Utrecht. Op Sonnenborgh bezochten die dag ruim tweehonderd mensen het sterrenkundige bolwerk om naar het stipje voor de zon te kijken. Op dé zonnesterrenwacht van Nederland kon je met meerdere soorten telescopen veilig naar de zon kijken om de planeet Mercurius ervoor langs te zien schuiven.

Mercuriusovergang op Sonnenborgh
Impressie van de Mercuriusovergang op Sonnenborgh. Boven: de zonnespectrograaf projecteert een bijna metergroot zonsbeeld (linksboven in de foto). Midden: de Lunttelescoop waarmee de zon in één kleur te bekijken is. Onder: alle koepels met telescopen op de zon gericht.

Met de Merztelescoop, een indrukwekkend grote lenzenkijker, werd op traditionele wijze de zon geprojecteerd. De trage beweging van de planeet werd er zichtbaar gemaakt door de positie van Mercurius met potlood in te tekenen op een vel papier. Zo ontstond er na verloop van tijd een rechte lijn uit de gemarkeerde posities op het zonsbeeld, en kon de voortgang van Mercurius gevolgd worden. De gefilterde Galakijker, een andere lenzenkijker, gaf bezoekers een loepzuiver en haarscherp beeld van de zon. Ook de historische zonnespectrograaf werd ingezet om naar de planeetovergang te kijken. Vanaf het waarneemdak weerkaatste een set spiegels het zonlicht enkele meters naar beneden, naar de zaal op de begane grond. Omringt door een tentoonstelling over het spectrum van de zon werd een bijna metergroot zonsbeeld geprojecteerd zodat bezoekers in het kleurrijke decor een ‘shared-experience’ kregen van de Mercuriusovergang. Een van de populairste manieren om de Mercuriusovergang te bekijken, bleek met de Luntkijker die de zon in H-alpha toonde. Dankzij het filter van deze telescoop oogt de zon rood en woest, vol met details van processen op de zon. Dat spectaculaire beeld bood een mooi contrast met het sereen witte zonsbeeld van de andere telescopen.

De zwarte stip is terug

Dertien jaar geleden, in 2003, keek ik ook al naar de Mercuriusovergang en zag ik het stipje voor de zon langs schuiven. In mijn eindexamenjaar van de middelbare school stond ik eerst thuis met mijn eigen telescoop en later met docenten in de binnentuin van de school via een projectie naar het zeldzame fenomeen te kijken. Om de traditie voort te zetten, had ik mijn eigen telescoop meegenomen om vanaf het waarneemdak van Sonnenborgh de intrede van Mercurius waar te nemen. Om 13.12 was de zwarte stip uit mijn middelbareschooltijd weer terug. Dit keer had ik mijn telescoop uitgerust met een Herschelprisma en voorzien van een speciale astronomische webcam zodat ik beelden van de intrede van Mercurius kon maken. Hieronder (en op Astronet.nl) enkele beelden van het begin van de Mercuriusovergang.

De intrede van Mercurius tijdens de Mercuriusovergang op 9 mei 2016. Gemaakt met een SV80ED lenzenkijker (F=560, d=80mm), Herschelwedge, Solar-Continuum filter met een ASI120mm camera, elke afbeelding is een single frame (prime focus). (c) S.J. de Vet
De intrede van Mercurius tijdens de Mercuriusovergang op 9 mei 2016. Gemaakt met een SV80ED lenzenkijker (f=560 mm, d=80 mm), Herschelprisma, Solar-Continuum filter met een ASI120mm camera, elke afbeelding is een single frame zonder bewerking (gemaakt in het hoofdbrandpunt van de telescoop). Foto (c) S.J. de Vet
De intrede van Mercurius tijdens de Mercuriusovergang op 9 mei 2016. Gemaakt met een SV80ED lenzenkijker (F=560, d=80mm), Herschelwedge en Solar-Continuum filter met ASI120mm camera, single frame (prime focus).
Totaalbeeld van de intrede tijdens de Mercuriusovergang op 9 mei 2016. Gemaakt met een SV80ED lenzenkijker (f=560 mm, d=80 mm), Herschelprisma, Solar-Continuum filter met een ASI120mm camera, single frame zonder bewerking (gemaakt in het hoofdbrandpunt van de telescoop). Links op de zonsrand staat de planeet Mercurius. De donkere vlek rechts is zonnevlek AR2542. Foto (c) S.J. de Vet

Unieke wandeling op Mercurius

Mercuriuswandeling op Sonnenborgh
Wandelen op Mercurius. Dankzij een speciale opstelling kon je even ervaren hoe hoog je op Mercurius kunt springen.

Sonnenborgh was op 9 mei de enige sterrenwacht in Nederland waar je de planeet Mercurius kon zien én eroverheen kon lopen. Terwijl bezoekers door telescopen naar de zon en Mercurius tuurden, hingen andere bezoekers juist in klimuitrusting aan de zijmuur van de sterrenwacht om, voorzien van het juiste decor, een sprongetje te wagen op het oppervlak van Mercurius. Dankzij de klimopstelling werd de zwakkere zwaartekracht van Mercurius nagebootst en konden ze ontdekken hoe hoog ze op Mercurius kunnen springen. De Mercuriuswandeling bleek een groot succes te zijn. Doorlopend hees jong en oud zich in de touwen om even die ervaring van een sprongetje op de zwaartekracht van Mercurius te ervaren.

Zonnestelsel in context

Ook als planeetonderzoeker was de overgang een bijzonder fenomeen aangezien het ons zonnestelsel in context plaatst. Het zwarte stipje was immers een planeet van 4880 km in diameter, die door de afstand van 100 miljoen kilometer vanaf de aarde zeker 158 keer op de schijnbare diameter van de zon paste, waarvan we weten dat de planeet zeker 14 kilometer gekrompen is, en de zwaartekracht er nét zo sterk is als op de planeet Mars. De zwarte schim vertegenwoordigde daarom méér dan alleen een stipje. Het was het haarscherpe silhouet van een geologische wereld die we alleen kennen van schaarse satellietfoto’s en verhalen uit boeken. Dankzij de planeetovergang was die wereld uit ons zonnestelsel even met eigen ogen te bewonderen.

Meer achtergronden van de Mercuriusovergang lees je op de speciale informatiepagina.